Boyabat Köy Evlerinde Plan Özellikleri

Boyabat köy evlerinin plan şeması, Türklerin Anadolu’da geliştirdiği en özgün konut tiplerinden biri olan dış (açık) sofalı ev tipine dayanmaktadır. Bu plan düzeni, 16. yüzyıldan itibaren Anadolu’nun doğusundan Balkanlara kadar uzanan geniş bir coğrafyada yaygın olarak kullanılmıştır. Erkek egemen aile yapısı, tarıma dayalı ekonomi ve Türk-İslam aile modeli, dış sofalı plan şemasının oluşumunda belirleyici olmuştur. Kentli yaşam geleneğinin bulunmadığı yarı kırsal çevrelerde, dış, açık sofalı evler en uygun mekânsal çözüm olarak benimsenmiştir.

Boyabat ve çevresindeki köylerde yüzyıllardır yaşayan Yörük Türkleri, evlerini dış mekânla iç içe bir yaşam sunan açık sofalı plan şeması ile inşa etmiştir. Geleneksel yaşam biçiminde değişimin yavaş olması, plan şemaları ve yapım tekniklerinin 1950’li yıllara kadar büyük ölçüde değişmeden kullanılmasını sağlamıştır.

 

Dış Sofa ve Mekânsal Kullanım

Genellikle iki katlı, bazı örneklerde ise üç katlı olan Boyabat köy evlerinde dış sofa, çoğunlukla en üst katta yer almakta ve odaların önünde, dış ortama açılan ana mekânı oluşturmaktadır. Dış sofa; üç kenarıyla tamamen açık olabildiği gibi, soğuk iklim koşulları nedeniyle yalnızca bir kenarı ya da köşesi açık bırakılarak yarı açık biçimde düzenlenebilmektedir. Dağ köyleri ve yaylalarda sofa çoğunlukla tamamen kapalı, daha ılıman olan ova köylerinde ise yarı açık sofa kullanımı yaygındır.

Evin odak noktası olan yarı açık sofa; ailenin bir araya geldiği, sohbet ettiği, konuk ağırladığı, yaz aylarında uyuduğu ve ev içi üretimin gerçekleştirildiği çok işlevli bir yaşam mekânıdır. Sofanın manzaraya hâkim köşesinde, ahşap ayaklar üzerinde yükseltilmiş bir oturma alanı bulunmakta; bu alan yörede kaldırım ya da çıkma olarak adlandırılmaktadır. Sofada ayrıca dokuma tezgâhı, herkil (küçük ambar), sütlük dolabı gibi işlevsel donatılara da yer verilmektedir.

 

Aralık, Odalar ve Servis Mekânları

Boyabat köy evlerinde sofa, çoğunlukla odaların arasına doğru eyvan benzeri bir biçimde uzanmakta ve odaların arkasında yer alan tuvalet ve kiler mekânlarının bulunduğu koridora geçiş sağlamaktadır. Sofanın bu ara bölümüne yörede aralık adı verilmektedir.

Yaşam katını oluşturan üst katlarda yer alan odalar, Türk ev geleneğinde olduğu gibi çok işlevli olarak düzenlenmiştir. Odalarda; sedir, ocak, yüklük, dolaplar, gusülhane dolabı ve raflar yer almaktadır. Oda pencereleri oldukça küçük olup yörede cam olarak adlandırılmaktadır.

Üst kattaki diğer mekânlar tuvalet ve kilerdir. Bu mekânlar, genellikle iki odanın arkasında oluşturulan dar bir koridorun iki ucunda konumlandırılmıştır. Aralık ile bu koridorun birleştiği noktada ahşap lavabo/abdestlik yer almaktadır. Tuvaletler, zemin kattaki kemrelik (hayvan gübresi biriktirme alanı) üzerine denk gelecek şekilde yerleştirilmiş, böylece atıkların gübreyle birleşmesi sağlanmıştır.

 

Zemin Kat ve Kat Kullanımları

Boyabat köy evlerinin zemin katları, samanlık, ahır ve tarım aletlerinin depolandığı alanlar olarak kullanılmaktadır. Taş ayaklar üzerine oturan ahşap dikmeler, zemin katı sınırlandırmakta; bu alan bazen tamamen açık, bazen daraba, taş duvar veya yığma kütük duvarlarla kısmen ya da tamamen kapalı biçimde düzenlenmektedir. Zemin katın bir bölümünde ya da tamamında hayvan damı, ambar, kümes ve samanlık yer alabilmektedir.

Üç katlı evlerde orta kat; kışlık oda, ambar veya depo olarak kullanılmakta ya da üst kata benzer bir plan düzeniyle yaşam katı olarak düzenlenmektedir.

 

Direk Sayısına Göre Plan Tipleri

Boyabat köy evlerinin plan şemaları, dış sofanın kenarlarına dizilen oda sayısına göre çeşitlenmektedir. Oda sayısı en az bir, en fazla dört olabilmektedir. Bu sayı, zemin kattaki ahşap dikme (direk) sayısına göre adlandırılmaktadır:

• Altı direkli evler: Tek odalı

• Dokuz direkli evler: İki veya üç odalı

• On iki direkli evler: Üç veya dört odalı

Tek Odalı Evler

En küçük plan tipidir. Zemin katta altı ahşap direk, üst katta ise bir odanın önünde yarı açık dış sofa yer almaktadır. Sofaya bahçeden ahşap merdivenle çıkılmakta, tuvalet ve lavabo genellikle odanın yanındaki veya arkasındaki koridora yerleştirilmektedir.

İki Odalı Evler

En yaygın plan tipidir. Dokuz direkli zemin kat üzerinde, dış sofanın uzun kenarına iki oda, aralarında aralık, aralık bitiminde ise ahşap lavabo bulunmaktadır. Odaların arkasında tuvalet ve kiler mekânlarının yer aldığı koridor konumlanmaktadır.

Üç ve Dört Odalı Evler

On iki direkli evlerde üst katta üç ya da dört oda yer almakta, dört odalı evlere ise nadiren rastlanmaktadır. Üç odalı örneklerde, üçüncü oda çoğunlukla ahşap çatkılı ve kerpiç dolgulu olarak inşa edilmekte ve daha fazla pencereye sahip olduğu için camlı ev olarak adlandırılmaktadır. Bu oda genellikle konuk odası veya kışlık oda işlevi görmektedir.

 

Merdiven ve Dolaşım

Ahşap merdivenler, tüm Boyabat köy evlerinde sofanın içinde yer almakta; merdiven basamakları ahşap limon kirişler üzerine oturtulmakta ve bazen rıhtlı, bazen rıhtsız olarak düzenlenmektedir.